OSI Model

OSI Model Nədir?

OSI (Open Systems Interconnection) Model - şəbəkə kommunikasiyasını 7 qata ayıran konseptual modeldir. ISO (International Organization for Standardization) tərəfindən 1984-cü ildə təqdim edilmişdir.

Məqsəd:

Müxtəlif sistemlər arasında standart kommunikasiya
Hər qatın müstəqil işləməsi və dəyişdirilməsi
Şəbəkə problemlərinin daha asan müəyyən edilməsi
Protocol dizaynında vahid yanaşma

OSI Model Qatları

graph TD
    A[7. Application Layer] --> B[6. Presentation Layer]
    B --> C[5. Session Layer]
    C --> D[4. Transport Layer]
    D --> E[3. Network Layer]
    E --> F[2. Data Link Layer]
    F --> G[1. Physical Layer]
    
    style A fill:#e1f5ff
    style B fill:#e1f5ff
    style C fill:#e1f5ff
    style D fill:#fff4e1
    style E fill:#ffe1e1
    style F fill:#ffe1e1
    style G fill:#ffe1e1

7. Application Layer (Tətbiq Qatı)

Funksiya: İstifadəçi tətbiqlərinin şəbəkəyə birbaşa daxil olduğu qat.

Protokollar:

HTTP/HTTPS - Web browsing
FTP - File transfer
SMTP - Email göndərmə
POP3/IMAP - Email qəbul etmə
DNS - Domain name resolution
SSH - Secure remote access

Məsuliyyətlər:

İstifadəçi interfeysi təqdim etmə
Network servislərinə giriş
Email, file transfer, web browsing

graph LR
    A[Web Browser] --> B[HTTP Protocol]
    C[Email Client] --> D[SMTP/IMAP]
    E[FTP Client] --> F[FTP Protocol]
    
    B --> G[Application Layer]
    D --> G
    F --> G

6. Presentation Layer (Təqdimat Qatı)

Funksiya: Datanın formatlaşdırılması, şifrələnməsi və sıxışdırılması.

Məsuliyyətlər:

Data translation (format dəyişdirmə)
Encryption/Decryption
Compression/Decompression
Character encoding (ASCII, Unicode)

Nümunələr:

SSL/TLS - Şifrələmə
JPEG, GIF - Şəkil formatları
MPEG, AVI - Video formatları
ASCII, EBCDIC - Character encoding

5. Session Layer (Sessiya Qatı)

Funksiya: İki sistem arasında sessiyaların (connection) yaradılması, idarə edilməsi və bağlanması.

Məsuliyyətlər:

Session establishment, maintenance, termination
Synchronization
Dialog control (half-duplex, full-duplex)
Recovery checkpoints

Nümunələr:

NetBIOS
RPC (Remote Procedure Call)
PPTP (Point-to-Point Tunneling Protocol)

sequenceDiagram
    participant Client
    participant Server
    
    Client->>Server: Session Request
    Server->>Client: Session Accept
    Note over Client,Server: Session Established
    Client->>Server: Data Exchange
    Server->>Client: Data Response
    Client->>Server: Session Termination
    Server->>Client: Session Close

4. Transport Layer (Nəqliyyat Qatı)

Funksiya: End-to-end əlaqə və məlumatların etibarlı çatdırılması.

Əsas Protokollar:

TCP (Transmission Control Protocol)

Connection-oriented - əlaqə yaradılmalıdır
Reliable - datanın çatdırılması təmin edilir
Flow control - göndərmə sürətinin tənzimlənməsi
Error checking - xəta yoxlama və düzəldilməsi
İstifadə sahələri: HTTP, HTTPS, FTP, Email

UDP (User Datagram Protocol)

Connectionless - əlaqə yaradılmır
Unreliable - datanın çatdırılması təmin edilmir
Fast - sürətli, overhead azdır
İstifadə sahələri: DNS, Video streaming, Online gaming

graph TD
    A[Application Data] --> B{Transport Layer}
    B -->|TCP| C[Segmentation]
    B -->|UDP| D[Datagram]
    
    C --> E[Port Numbers]
    D --> E
    
    E --> F[Error Checking]
    F --> G[Flow Control - TCP only]
    G --> H[Network Layer]
    D --> H
    
    style C fill:#90EE90
    style D fill:#FFB6C1

Port Numbers:

0-1023: Well-known ports (HTTP:80, HTTPS:443, SSH:22)
1024-49151: Registered ports
49152-65535: Dynamic/Private ports

3. Network Layer (Şəbəkə Qatı)

Funksiya: Paketlərin routing və addressing-i.

Əsas Protokol: IP (Internet Protocol)

Məsuliyyətlər:

Logical addressing (IP address)
Routing - ən yaxşı path seçimi
Packet forwarding
Fragmentation və reassembly

Protokollar:

IPv4, IPv6
ICMP (Internet Control Message Protocol) - ping, traceroute
ARP (Address Resolution Protocol) - IP-dən MAC-ə
OSPF, BGP - Routing protokolları

graph LR
    A[Source<br/>192.168.1.10] --> B[Router 1<br/>10.0.0.1]
    B --> C[Router 2<br/>10.0.0.2]
    C --> D[Router 3<br/>172.16.0.1]
    D --> E[Destination<br/>192.168.2.20]
    
    style A fill:#90EE90
    style E fill:#FFB6C1
    style B fill:#87CEEB
    style C fill:#87CEEB
    style D fill:#87CEEB

IP Address Structure:

IPv4: 32-bit (4 octet) - 192.168.1.1
IPv6: 128-bit (8 group) - 2001:0db8:85a3::8a2e:0370:7334

2. Data Link Layer (Data Əlaqə Qatı)

Funksiya: Node-to-node data transfer, error detection, MAC addressing.

Alt-qatlar:

LLC (Logical Link Control) - Flow və error control
MAC (Media Access Control) - Physical addressing

Məsuliyyətlər:

Frame-lərin yaradılması
Physical addressing (MAC address)
Error detection (CRC)
Flow control
Access control (CSMA/CD, CSMA/CA)

Cihazlar:

Switch
Bridge
NIC (Network Interface Card)

Protokollar:

Ethernet
PPP (Point-to-Point Protocol)
HDLC (High-Level Data Link Control)

graph TD
    A[Network Layer Packet] --> B[Add Header]
    B --> C[Add Trailer]
    C --> D[Frame]
    
    D --> E[Destination MAC]
    D --> F[Source MAC]
    D --> G[Data]
    D --> H[CRC Check]
    
    style D fill:#FFD700

MAC Address:

48-bit (6 octet) - 00:1A:2B:3C:4D:5E
Manufacturer-specific (OUI) + Device-specific
Həmişə unikal

1. Physical Layer (Fiziki Qat)

Funksiya: Raw bit transmission physical medium üzərində.

Məsuliyyətlər:

Bit-lərin elektrik siqnallarına çevrilməsi
Physical topology
Transmission mode (simplex, half-duplex, full-duplex)
Data rate (bandwidth)
Synchronization

Komponentlər:

Cables (Ethernet, Fiber optic, Coaxial)
Hub
Repeater
Modem
Network adapter

Transmission Media:

Guided: Twisted pair, Coaxial, Fiber optic
Unguided: Radio waves, Microwaves, Infrared

graph LR
    A[Bits: 1 0 1 1 0] --> B[Electrical Signals]
    B --> C[Copper Cable]
    
    D[Bits: 1 0 1 1 0] --> E[Light Pulses]
    E --> F[Fiber Optic]
    
    G[Bits: 1 0 1 1 0] --> H[Radio Waves]
    H --> I[Wireless]
    
    style B fill:#FFD700
    style E fill:#90EE90
    style H fill:#87CEEB

Data Flow - Göndərmə

graph TD
    A[Application Data] --> B[7. Application Layer<br/>Add Application Header]
    B --> C[6. Presentation Layer<br/>Encryption/Compression]
    C --> D[5. Session Layer<br/>Session Management]
    D --> E[4. Transport Layer<br/>Add TCP/UDP Header, Segmentation]
    E --> F[3. Network Layer<br/>Add IP Header, Routing]
    F --> G[2. Data Link Layer<br/>Add Frame Header/Trailer]
    G --> H[1. Physical Layer<br/>Convert to Signals]
    H --> I[Physical Medium]
    
    style A fill:#e1f5ff
    style I fill:#ffe1e1

Data Flow - Qəbul Etmə

graph TD
    A[Physical Medium] --> B[1. Physical Layer<br/>Convert Signals to Bits]
    B --> C[2. Data Link Layer<br/>Remove Frame, Error Check]
    C --> D[3. Network Layer<br/>Remove IP Header, Routing Check]
    D --> E[4. Transport Layer<br/>Remove TCP/UDP Header, Reassembly]
    E --> F[5. Session Layer<br/>Session Management]
    F --> G[6. Presentation Layer<br/>Decryption/Decompression]
    G --> H[7. Application Layer<br/>Deliver to Application]
    H --> I[Application Data]
    
    style A fill:#ffe1e1
    style I fill:#e1f5ff

OSI vs TCP/IP Model

OSI Layer	TCP/IP Layer	Protokollar
7. Application	Application	HTTP, FTP, SMTP, DNS
6. Presentation	Application	SSL/TLS, JPEG, MPEG
5. Session	Application	NetBIOS, RPC
4. Transport	Transport	TCP, UDP
3. Network	Internet	IP, ICMP, ARP
2. Data Link	Network Access	Ethernet, PPP
1. Physical	Network Access	Cables, Hubs

graph LR
    subgraph OSI Model
    A1[Application]
    A2[Presentation]
    A3[Session]
    A4[Transport]
    A5[Network]
    A6[Data Link]
    A7[Physical]
    end
    
    subgraph TCP/IP Model
    B1[Application Layer]
    B2[Transport Layer]
    B3[Internet Layer]
    B4[Network Access]
    end
    
    A1 --> B1
    A2 --> B1
    A3 --> B1
    A4 --> B2
    A5 --> B3
    A6 --> B4
    A7 --> B4

Encapsulation Process

graph TD
    A[Data] --> B[Application Layer: Data]
    B --> C[Transport Layer: Segment]
    C --> D[Network Layer: Packet]
    D --> E[Data Link Layer: Frame]
    E --> F[Physical Layer: Bits]
    
    style A fill:#e1f5ff
    style B fill:#e1f5ff
    style C fill:#fff4e1
    style D fill:#ffe1e1
    style E fill:#f0e1ff
    style F fill:#e1ffe1

Real-World Nümunə: Web Browsing

sequenceDiagram
    participant Browser
    participant Transport
    participant Network
    participant DataLink
    participant Physical
    
    Browser->>Transport: HTTP Request
    Note over Transport: Add TCP Header<br/>Port: 80
    Transport->>Network: TCP Segment
    Note over Network: Add IP Header<br/>Dest IP
    Network->>DataLink: IP Packet
    Note over DataLink: Add MAC Address<br/>Add CRC
    DataLink->>Physical: Frame
    Note over Physical: Convert to Signals
    Physical->>Physical: Transmit Bits

Troubleshooting üzrə Qat-qat yanaşma

Physical Layer:

Kabel düzgün qoşulubmu?
LED işıqları yanır?
Signal gücü kifayətdirmi?

Data Link Layer:

MAC address düzgündür?
Switch port-u işləyir?
VLAN konfiqurasiyası düzgündür?

Network Layer:

IP address düzgündür?
Subnet mask düzgündür?
Routing table-da entry var?
Ping işləyir?

Transport Layer:

Port açıqdır?
Firewall blok edir?
TCP connection established olur?

Application Layer:

Servis işləyir?
DNS resolve olur?
Authentication uğurludur?

Üstünlüklər və Məhdudiyyətlər

Üstünlüklər:

Aydın layering və abstraction
Hər qatın müstəqil inkişafı
Problemlərin asan müəyyən edilməsi
Universal standart

Məhdudiyyətlər:

Praktikada TCP/IP daha çox istifadə olunur
Bəzi qatlar overlap edir
Performance overhead (hər qatda encapsulation)
Real dünyada model 100% follow edilmir

Best Practices

Layer Separation: Hər qatın məsuliyyətini aydın ayırmaq
Error Handling: Hər qatda öz error handling-i olmalıdır
Security: Hər qatda security tədbirləri görülməlidir
Monitoring: Hər qatı monitor etmək lazımdır
Documentation: Network topology və konfiqurasiya dokumentləşdirilməlidir

Əlaqəli Mövzular

TCP/IP Protocol Suite
Network Security
Network Troubleshooting
Routing və Switching
Network Performance Optimization

OSI Model Nədir?​

OSI Model Qatları​

7. Application Layer (Tətbiq Qatı)​

6. Presentation Layer (Təqdimat Qatı)​

5. Session Layer (Sessiya Qatı)​

4. Transport Layer (Nəqliyyat Qatı)​

TCP (Transmission Control Protocol)​

UDP (User Datagram Protocol)​

3. Network Layer (Şəbəkə Qatı)​

2. Data Link Layer (Data Əlaqə Qatı)​

1. Physical Layer (Fiziki Qat)​

Data Flow - Göndərmə​

Data Flow - Qəbul Etmə​

OSI vs TCP/IP Model​

Encapsulation Process​

Real-World Nümunə: Web Browsing​

Troubleshooting üzrə Qat-qat yanaşma​

Üstünlüklər və Məhdudiyyətlər​

Best Practices​

Əlaqəli Mövzular​

OSI Model Nədir?

OSI Model Qatları

7. Application Layer (Tətbiq Qatı)

6. Presentation Layer (Təqdimat Qatı)

5. Session Layer (Sessiya Qatı)

4. Transport Layer (Nəqliyyat Qatı)

TCP (Transmission Control Protocol)

UDP (User Datagram Protocol)

3. Network Layer (Şəbəkə Qatı)

2. Data Link Layer (Data Əlaqə Qatı)

1. Physical Layer (Fiziki Qat)

Data Flow - Göndərmə

Data Flow - Qəbul Etmə

OSI vs TCP/IP Model

Encapsulation Process

Real-World Nümunə: Web Browsing

Troubleshooting üzrə Qat-qat yanaşma

Üstünlüklər və Məhdudiyyətlər

Best Practices

Əlaqəli Mövzular