CDN (Content Delivery Network)

CDN statik məzmunu istifadəçilərə ən yaxın serverdən çatdıran coğrafi olaraq paylanmış şəbəkədir. Bu sistem veb saytların yüklənmə sürətini artırır və performansını yaxşılaşdırır.

Nə üçün lazımdır?

• Sürəti artırır: İstifadəçiyə ən yaxın serverdən məzmun göndərir
• Yükü azaldır: Əsas serverlərin yükünü azaldır
• Coğrafi coverage: Bütün dünyada sürətli məzmun çatdırılması
• Availability yaxşılaşdırır: Birdən çox server varsa daha etibarlı
• Bandwidth xərclərini azaldır: Əsas serverlərə az müraciət

Cache Növləri

• Static Cache: Şəkillər, CSS, JS, video fayllar
• Dynamic Cache: HTML səhifələr, API cavabları (məhdud)
• Edge Cache: İstifadəçiyə ən yaxın cache
• Regional Cache: Böyük regional mərkəzlər

CDN Strategiyaları

• Push CDN: Faylları əvvəlcədən CDN-ə yükləyir. Kiçik saytlar üçün yaxşı. Tam nəzarət verir
• Pull CDN: İlk müraciətdə faylı çəkir. Böyük traffic üçün ideal. Az yer tutur, amma ilk müraciət yavaş
• Hybrid: İkisinin qarışığı. Vacib məzmun push, digərləri pull

Yerləşdirmə Strategiyası

• Statik fayllar (images, CSS, JS) üçün
• Video və media məzmun üçün
• API cavabları üçün (caching headers ilə)
• Download faylları üçün
• Mobile app assetləri üçün

Cache Konfiqurasiyası

• TTL (Time to Live): Məzmunun nə qədər cache-də qalacağı
• Cache Headers: Browser və CDN cache davranışını idarə edir
• Invalidation: Köhnə məzmunu silmək üçün
• Version Control: URL parametrləri ilə yeni versiya (file.css?v=2)

Texnologiyalar

• Amazon CloudFront: AWS ekosistemi. Qlobal edge locations. Lambda@Edge dəstəyi
• Cloudflare: Geniş şəbəkə, security features. Asan konfiqurasiya
• Fastly: Real-time purging. Developer-friendly API
• KeyCDN: Sadə, ucuz. Kiçik və orta layihələr üçün

Monitoring və Metrics

• Hit Ratio: Cache-dən neçə faiz cavab verilir
• Response Time: Məzmunun çatdırılma sürəti
• Bandwidth: İstifadə olunan trafik həcmi
• Geographic Reports: Hansı bölgələrdən çox müraciət

Əsas Problemlər

• Köhnə məzmun: TTL uzun olarsa yeniliklər gecikmə ilə görsənir → Qısa TTL və smart invalidation
• Xərc: Çox traffic bahalı ola bilər → Ağıllı caching strategiyası
• Konfiqurasiya: Yanlış tənzim problemlər yaradır → Test mühitində sınaq
• Fallback: CDN nasaz olarsa nə ediləcək → Origin server fallback
• Security: Cache poisoning hücumları → Secure headers istifadə et

graph TB
    User[👤 İstifadəçi] --> DNS{🌐 DNS}
    DNS -->|Ən yaxın CDN| CDN[🗂️ CDN Edge Server]
    
    CDN -->|Cache HIT| User
    CDN -->|Cache MISS| Origin[🖥️ Origin Server]
    Origin --> CDN
    CDN -->|TTL ilə cache| Cache[(💾 Cache)]
    
    subgraph "CDN Şəbəkəsi"
        Edge1[📍 San Francisco<br/>🗂️ Edge Server]
        Edge2[📍 London<br/>🗂️ Edge Server]
        Edge3[📍 Tokyo<br/>🗂️ Edge Server]
        Edge4[📍 Sydney<br/>🗂️ Edge Server]
        
        Regional1[🏢 US Regional<br/>Cache]
        Regional2[🏢 EU Regional<br/>Cache]
        Regional3[🏢 APAC Regional<br/>Cache]
        
        Edge1 --> Regional1
        Edge2 --> Regional2
        Edge3 --> Regional3
        Edge4 --> Regional3
    end
    
    subgraph "Push vs Pull"
        Push[📤 Push CDN<br/>Faylları əvvəlcədən yüklə]
        Pull[📥 Pull CDN<br/>İlk müraciətdə çək]
    end
    
    subgraph "Cache Tipləri"
        Static[🖼️ Static<br/>Images, CSS, JS]
        Dynamic[⚡ Dynamic<br/>HTML, API]
        Video[🎬 Video<br/>Streaming]
    end
    
    style CDN fill:#e1f5fe
    style Origin fill:#f3e5f5
    style Cache fill:#e8f5e8
    style Edge1 fill:#fff3e0
    style Edge2 fill:#fff3e0
    style Edge3 fill:#fff3e0
    style Edge4 fill:#fff3e0